وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با اشاره به این که «جریانشناسی فکری فرهنگی در ایران معاصر» فرصت گفتوگو و تضارب فکری میانجریانی ایجاد کند، اظهار کرد: وقتی ۳۰ جلد این مجموعه منتشر شود فرصتی را فراهم میکند که گفتوگوی میانجریانی اتفاق بیافتد و این گفتوگوی میانجریانی به فهم درستتر آن، دغدغهها و راهحلهای نزدیک به هم کمک میکند.
به گزارش روابط عمومی خانه کتاب و ادبیات ایران، سید عباس صالحی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در آیین رونمایی از مجموعه «جریانشناسی فکری فرهنگی در ایران معاصر» با اشاره به سالگرد ارتحال حضرت امام خمینی (ره) و گرامیداشت یاد ایشان اظهار کرد: امام بزرگمردی بود که تاریخ ایران، تاریخ تشیع، تاریخ اسلام و تاریخ انسانیت به وجود ایشان مفتخر است. مقام معظم رهبری، سال گذشته چهاردهم خردادماه در سخنانی که در ارتباط با تبیین شخصیت امام داشتند این واژه را به کار بردند که امام خمینی، امام تحول بود و آن را به عنوان یکی از وجوه شخصیتی ایشان دانستند.
وی افزود: اینکه امام روحیه تحولخواهانه داشت و حرکت عظیم تحولآفرینی را ایجاد کرد؛ این روحیه چه از دورههای اولیه که شاگردانی را در قم تربیت کرد و شهید مطهری میگفت وقتی سرکلاس درس ایشان میرفتیم تا اواسط هفته آینده سرمست آن درس بودیم و ادامه روزهای هفته در عطش درس آینده و چه آنگاه که تحولآفرینی ایشان در سطح یک ملت مطرح شد در ایشان دیده میشد. به تعبیر ایشان گاهی وقتی کسی میخواهد موجی در استخری ایجاد کند ساده است اما ملتی را متحولکردن آن هم در ابعاد مختلفی که حضرت امام انجام داد کار آسانی نبود. یاد این بزرگمرد را گرامی میداریم؛ گرامیداشت سالگرد ارتحال ایشان توجهی به نقشی است که ایشان در تاریخ معاصر ایران و بلکه جهان داشتند.
او با اشاره به این که عزیزانی که این کار قابل توجه را به ثمر نشاندند مقدمهای را برای کارهای پسین آماده کردند، عنوان کرد: آنها به موضوعی پرداختند که خود موضوع نوپدید است؛ یعنی جریانشناسی در ادبیات علمی ما مقولهای نوپدید است. بحث نظریهشناسی، مکتبشناسی و تاریخ اندیشه را داریم اما خود مبحث جریانشناسی هم از لحاظ مفهومی، هم از نظر مصداقی و هم از بعد روششناسی پدیده تازهای است.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی همچنین گفت: بنده از دهه هفتاد تاکنون در این زمینه ارتباط، مطالعات، گفتوگوها و ارائههایی در جلساتی برای عدهای از دوستان داشتم که کم و بیش ادامه داشته و به صعوبت این راه توجه دارم. وقتی جریانشناسی میخواهد از لحاظ مفهومی دایره خود را پیدا کند یا این که ما میخواهیم افراد و مجموعههایی را پیدا کنیم که دغدغهها، مسالهها، اهداف و راهحلهای مشترک یا نسبتا مشترک با هم داشته باشند کنار هم قراردادن و از داخل آن عنوانی را به عنوان جریان برگزیدن و اینکه گزارههای آنها گزارههایی باشد که چه از ناحیه بانیان، مروجان و موزعان کنار هم قرار گیرد (گزارهها یک سازگاری منطقی بایکدیگر داشته باشند) و به گونهای اینها در یک نظامواره نسبتا منطقی قرار گیرند و بشود اسم یک جریان را بر آنها گذاشت، امری سخت و از ویژگیهای این مجموعه است.
او سیال و پویا بودن و تابع افراد نبودن را یکی دیگر از ویژگیهای جریانها دانست و بیان کرد: حیات و ممات آنها فراز و نشیبی است نه به معنای موت پایانی. با این نگاه چگونه میتوانیم متفکران و اندیشمندان را داخل یک جریان قرار دهیم، به نحوی برداشت من این است که به مجموعههایی جریانشناسی میگوییم که در هر دو ساحت نظر و عمل حضور دارند. ممکن است که بحث نظری آنها برجستهتر باشد اما وقتی تبدیل به جریان میشوند که کنشگری هم دارند و در حوزه حیات عملی و حیات رفتار عملی و اجتماعی هم نقش پیدا میکنند.
وی در ادامه تاکید کرد: مقدماتی از این قبیل پدیده جریانشناسی را به عنوان یک مفهوم ایجاد میکند؛ مفهومی که سابقه نظری و پیشینه عملی جهانی داشته اما داخل ایران زیاد وجود ندارد و خود این امر کار را سخت میکند. ادبیات علمی موضوعاتی مثل نظریههایی که میخواهید بررسی کنید یا حتی مکاتب، تاریخ اندیشه که شکلهای مختلفی در فضای جهانی و داخل کشور خودمان داریم تعریف شده و شکل گرفته است اما ادبیات علمی ما در حوزه جریانشناسی هنوز ادبیات اولیه است و تازه مفهوم، معنا و دامنه تعریفهای خود را پیدا میکند.
صالحی با اشاره به این که ایران معاصر ما به مساله جریانشناسی نیازمند است، اظهار کرد: به این دلیل که در ۱۵۰ سال گذشته، ایران هم در حوزه معرفتی و ارزشی و هم در حوزه رفتاری نمادی و هم در حوزه نهادی و موسساتی بستر جدال پیوسته سنت و مدرنیته بوده و هست. ما ۱۵۰ سال است در یک منازعهای که هنوز غالب ندارد قرار داریم؛ در غرب این منازعه غالب دارد و در برخی از کشورهای منطقه و خارج از منطقه غالب و مغلوب مشخص است و جنگ پایان یافته است اما در ایران ادامه دارد و طبعا خود نظریهها، مکتبها و بعد جریان تولید میکند.
وی همچنین مطرح کرد: نکته دیگر این است که ما ۱۵۰ سال است که شاهد جنبشهای پیوسته اجتماعی سیاسی در ایران هستیم. تا جایی که من میدانم هیچ کشوری همچون ایران در ۱۵۰ سال گذشته بستر جنبشها و نهضتهای سیاسی اجتماعی نیست. تقریبا هر نسل ما با یک جنبش اجتماعی سیاسی مواجه بود و این خود بسترساز جریانهاست، چون جنبشهای اجتماعی امواجی هستند که زمینهساز جریانند یا از دل یک جریان درمیآیند.
او ضمن بیان اینکه انقلاب اسلامی به عنوان پدیده بزرگ تاریخ ایران، آثار قابلتوجهی در جریانهایی که در ۴۰ سال انقلاب و پیش از آن ۱۰ سال نهضت، تولید شدند، داشته است، اظهار کرد: حاصل این اتفاقات در ایران معاصر نکاتی است از این قبیل، یعنی جدال سنت و مدرنیته که ۱۵۰ سال است ادامه دارد، جنبشهایی اجتماعی در ایران هر نسلی را دربر میگیرد و انقلاب اسلامی ایران انقلاب مدامی است که هنوز ادامه دارد؛ همه اینها سبب شده است که ما در حوزه جریانشناسی شاهد پارهای از پدیدهها باشیم که در ایران خاص است، نه در کشورهای منطقه. حداقل در کشورهای فرامنطقهای ما مثلا در کشورهای عربی دور از منطقه خودمان از لحاظ جریانها کمتر شاهد این ترکیب هستیم.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی به تکثر جریانها اشاره کرد و گفت: جریانهای ایران در بازه زمانی ۱۵۰ ساله و ۵۰ سال اخیر که کار این پژوهش است تکثر وسیعی دارد که به همان سه عامل اصلی که اشاره شد، بازمیگردد. تکثر جریانی ما در ایران بسیار متفاوت است، حتی متفاوتتر از مصر با همه تلاطمهایی که در این کشور وجود دارد.
او ضمن بیان این که از ویژگی جریانها این است که هم ساحت نظر و هم در ساحت عمل حضور دارند اما ممکن است نسبتهای آنها فرق کند، اظهار کرد: مثلا ممکن است جریانی ۷۰ درصد در حوزه نظر و ۳۰ درصد در حوزه عمل باشد اما ویژگی جریانها در ایران به اعتبار همان نکاتی که مطرح شد این است که کنشگری جریانها بالاست. سهم حوزه عمل در جریانهای فکری فرهنگی که موضوع این پژوهش است بالاست و به شدت حیات اجتماعی را درگیر میکند.
وی نظام متشابک و پیوسته واگراییها و همگراییهای جریانها را از دیگر تفاوتهای جریانهایی که در ایران شکل گرفتهاند دانست و مطرح کرد: تحولاتی که در ایران ۱۵۰ سال و در ایران ۵۰ سال اخیر اتفاق افتاه است موجب شده که بحث همگراییها و واگراییهای جریانها بایکدیگر از بسیاری از کشورهای منطقه خاص و متفاوتتر باشد. یعنی ما شاهد ائتلافها و اختلافهای خاص و نزدیک شدنها و دور شدنهایی هستیم که در این بستر اجتماعی (جدال سنت و مدرنیته و انقلاب اسلامی -انقلابی که هنوز در چهلسالگی خود انقلاب است و تبدیل به یک نظام نهادی و مستقر به معنایی که ایستا باشد- نشده) شکل گرفته است.
صالحی در ادامه بیان کرد: همه اینها موجب این میشود که بحث جریانشناسی در ایران را خاص میدانیم. همچنین به دلیل شرایط ژئوپلیتیک و بحث نفت بعد از انقلاب، جریانهای جهانی به جریانهای داخلی ربط پیدا کرده و تاثیر میگذارند، اثرگذاری برونی مجموعهها بر جریانهای داخلی است؛ یعنی خواهناخواه جریانهای داخلی ما به طور طبیعی و غیر طبیعی تاثیرات بیرونی پیدا میکنند.
وی افزود: این امر به طور طبیعی وجود دارد اما در فضای ایران شرایط متفاوت است؛ اگر با نگاه توهم توطئه به هم آن ننگرید، نگاهی است که در ایران نمیتوانیم تاثیرات بیرونی را بر جریانهای داخلی نادیده بگیریم. همه اینها ایجاب کرد و میکند که ما با یک ادبیات علمی نوپدید مواجه شویم، فضای ایران معاصر ما بسیار به جریانشناسی نیازمند است. خوشبختانه آقای فلاحزداه و همکارانشان در ابتدای دهه ۹۰ این کار را آغاز کرده و امروز ما شاهد به ثمر نشستن آن هستیم.
او همچنین تاکید کرد: دوستان به ویژگیهای کار اشاره کردند و من آنها را تکرار نمیکنم، چون مقدمهای که عرض کردم طبعا اهمیت این کار را نشان میدهد؛ همچنین این فعالیت کار بسیار پر ضرورتی است. ما در ایرانی قرار داریم که مهد و گاهواره جریاهای قدیم و جدید است.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی ادامه داد: توجهی که دوستان به جریانشناسی داشتند با محورهای مختلف و در حوزه فکری فرهنگی (حدود ۳۰ جریان) خود پدیده تازهای است و ما سابقه چنین کاری را نداریم. به شکل تکنگاری مکتوب در قالب کتاب و مقاله کم و بیش وجود دارد اما ۳۰ اثر تنها در حوزه جریانشناسی فکری فرهنگی به شکل مبسوط کار تازهای است.
وی افزود: نکته دیگر توجه به لایههای عمیقتر و پنهانتر جریانها است؛ بحث مبانی هستیشناسانه، معرفتشناسانه، جامعهشناسانه و انسانشناسانه این جریانها را میتوانیم صرفا در فضای پدیدارهای مبسوط و روایتهای عمومیتر ببینیم، اما دوستان در مسیری که طی کردند و در این کتابها دیده میشود به لایههای پنهانتر نیز توجه کردهاند. روششناسی علمی و اخلاق عملی در کار مهم است؛ این که وفاداری به روششناسی علمی تا جایی که میسر است در کار باشد خیلی مهم است؛ اخلاق علمی همان اخلاق انصاف و ادب است، هم به معنای ادب نقل و هم ادب نقد که هر دو آداب دارد.
صالحی با اشاره به این که به نظر میآید این کار مراحل پسینی دارد، عنوان کرد: مرحله اول تالیف و عرضه آنها بود که انجام شد. در طی آن ۳۰ محقق تربیت شدند و استعداد آنها از بالقوه به بالفعل و از بالفعل به بالفعلتر تبدیل شد؛ اما چند مرحلهای که به نظر میآید از اینجا به بعد موسسه آفتاب خرد به آن اهتمام خواهند داشت و ما به عنوان وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی میتوانیم در حد وسع و امکانات خود به کمک این عزیزان بیاییم چند نکته است که به آن اشاره میکنم.
او در ادامه اظهار کرد: نکته اول این است که این آثار فرصتی را برای گفتوگوی جریانی ایجاد کنند. ما گفتوگوی نظریهها و حتی مکاتب را داشتیم اما لازم است این کار یک فرصت گفتوگو و تضارب فکری میانجریانی ایجاد کند. جریانها با یکدیگر کم صحبت کردند و یکی از نقاط ضعف تکثری که عرض کردم این است که گاهی به عدم انشقاق و عدم انسجام انجامیده و در فضاهای مختلف به فقر گفتوگو برمیگردد، این فقر گفتوگو در ساحتهای مختلف و بیش از همه هم در گفتوگوهای میانجریانی وجود دارد. چون جریانها یکدیگر را نسبت به نظریهها در کنار هم نشستن و گفتوگو کردن کمتر تحمل میکنند.
وی افزود: لذا وقتی ۳۰ جلد این مجموعه منتشر شود فرصتی را فراهم میکند که گفتوگوی میانجریانی اتفاق بیوفتد و این گفتوگوی میانجریانی به فهم درستتر آن، دغدغهها و راهحلهای نزدیک به هم کمک میکند. تکثر در جامعهای که میخواهد در مسیر توسعه و پیشرفت قرار گیرد، نعمت است اما باید هرچه میتواند به یک وحدت تقریبی نزدیک شود. یکی از اشکالاتی که در ۱۵۰ سال اخیر داشتیم که از موانع پیشرفت بود، این است که جریانهای متعدد متولد شدند اما به جای این که با یکدیگر گفتوگو کنند تا فاصلهها را کمتر کنند، فاصله آنها از یکدیگر بیشتر شد.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با اشاره به این که دوستان نقاط ضعف و قوت این جریانها را تفکیک کردند، گفت: این که ما چگونه میتوانیم نقاط قوت آنها را استخدام کنیم، استخدام به معنای تعبیر علامه طباطبایی، مهم است؛ چگونه میتوانیم نقاط قوت جریانها را در استخدام منافع ملی، نظام، انقلاب اسلامی و آرمانهای حضرت امام قرار دهیم؟ این امر میتواند گام پسینی بعدی باشد. گام سوم نیز این است که ما چگونه میتوانیم با تعامل و گفتوگوهای بیشتر از جریانها تهدیدزدایی کنیم؛ اگر بخش کنشی این جریانشناسی بخواهد جریان بشود باید پژوهش پس از این، این نکتههای عملی و کنشی را در خود جستوجو کند.
سید عباس صالحی در پایان گفت: گاهی یک اثر به عنوان کار کتابخانهای علمی عرضه میشود که البته کار مهمی نیز هست و به آن نیاز داشتیم و ممکن است کاری که در این سطح اتفاق نیفتاده مورد توجه قرار گیرد؛ اما اگر بخواهد از ساحت نظر به قوه کنش و عمل نزدیک شود و جریانشناسی هم جریان بشود باید چنین گامهای عملی را برای این کار ببینیم و در فضای کاری موسسه این بخشها جای خود را پیدا کند.
آفتاب خرد بر این باور است که فهم ریشهها، تحولات و شکافهای گفتمانی موجود در جامعه ایرانی، نیازمند نگاهی نظاممند، تاریخی، تطبیقی و میان رشتهای است. از همین رو، جریان شناسی فکری و فرهنگی ایران معاصر یکی از محورهای بنیادین فعالیت این مؤسسه تلقی می شود.
دسترسی سریع
اطلاعات تماس
عضویت در خبرنامه
طراحی سایت توسط آژانس دیجیتال مارکتینگ روشن
