محمدهادی فلاح زاده عنوان کرد: پرورش بیش از سی محقق، تبدیل جریانشناسی به دغدغه و رویکرد علمی، ایجاد بستر نقد، روشنگری و تکمیل، توسعه و تعمیم این رویکرد به جریانشناسی قومی، رسانهای، سیاسی، فِرَق، مذاهب و… از جمله مزایای اجرای پروژه جریانشناسی فکری فرهنگی در ایران معاصر بود.
به گزارش روابط عمومی خانه کتاب و ادبیات ایران، آیین رونمایی از مجموعه کتابهای «جریانشناسی فکری فرهنگی در ایران معاصر» با همکاری خانه کتاب و ادبیات ایران و موسسه فرهنگی و هنری آفتاب خرد سهشنبه (یازدهم خردادماه ۱۴۰۰) با حضور سید عباس صالحی(وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، سلمان صفدری(رئیس هیئت مدیره موسسه فرهنگی و هنری آفتاب خرد)، محمدباقر خرمشاد (عضو شورای علمی پروژه جریانشناسی فکری فرهنگی در ایران معاصر و عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی )، مهدی محمدی (مشاور وزیر و مدیرکل حوزه وزارتی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی)، ایوب دهقانکار (مدیرعامل خانه کتاب و ادبیات ایران)، محسن طباطباییفر(مولف کتاب «احیاگری دینی») و محمدهادی فلاحزاده (مدیرعامل موسسه فرهنگی و هنری آفتاب خرد و مدیر پروژه جریانشناسی فکری فرهنگی در ایران معاصر) برگزار شد.
بررسی جریانشناسی فکری فرهنگی در پنجاه سال اخیر
سلمان صفدری در ابتدای این آیین به معرفی و چگونگی آغاز پروژه جریانشناسی فکری فرهنگی در ایران معاصر اشاره کرد و گفت: این پروژه از سال ۱۳۹۰ با تمهید محمدهادی فلاح زاده و دغدغههای ایشان آغاز و مقدمهای برای طراحی موسسه فرهنگی و هنری آفتاب خرد شد و این پروژه با توجه به احساس نیاز جامعه حوزوی و دانشگاهی جزو اولین کار این موسسه قرار گرفت. انجام این پروژه بیش از یک دهه به طول انجامید چرا که پیچیدگی و وسعت زیادی داشت و این امر فرآیند انجام کار را طولانی کرد. در نشستهای علمی به این نتیجه رسیدیم که کار ضرورت دارد و امکانپذیر است. از میان مجموع جریانها بر این تاکید شد که جریانهای فکری فرهنگی در دستور کار قرار بگیرد و سایر جریانها به بعد موکول شود. در نتیجه در این پروژه، جریانشناسی فکری فرهنگی در پنجاه سال اخیر بررسی شد.
رئیس هیئت مدیره موسسه فرهنگی و هنری آفتاب خرد به چرایی طولانی شدن پروژه جریانشناسی فکری فرهنگی در ایران معاصر اشاره کرد و گفت: در این پروژه دغدغههای علمی زیادی از جمله انتخاب نویسندگان، استفاده از نیروهای متخصصی که قبلا در این زمینه قلم زدهاند و مطالعه داشتهاند، پژوهشگران و… مدنظر بود و این عوامل در طولانی شدن کار بسیار تاثیر داشت. در نتیجه شورای علمی تشکیل شد و در آن به چگونگی دستهبندی جریانها پرداختیم چرا که جریانها دامنه و تکثر زیادی دارند. بر این اساس به شاخص تقسیمبندی بر اساس نسبتی که هر یک از جریانات با دین دارند پرداختیم و به سه کلان جریان دینگرا، عرفگرا و همگرا و تخصصی رسیدیم که همه خرده جریانها در ذیل این سه تقسیمبندی قرار میگیرند.
او به چهار اهداف اصلی در این پروژه اشاره کرد و گفت: هدف اصلی در این پروژه ترسیم، تصویر و توصیفی از جغرافیای فکری و فرهنگی کشور در پنجاه سال اخیر است. همچنین تبدیل جریانشناسی به یک کار تخصصی با زیرساختهای مناسب، معرفی پارادایمها و جهتگیریها، تمایزها و همگراییها و پاسخگویی به نیازهای جامعه جوان و دانشگاهی و علمی کشور با شناخت جریانهای فکری و فرهنگی کشور از دیگر اهداف اصلی ما در این پروژه بود.
توجه به بیطرفی علمی برای ارائه کاری عالمانه و علمی بدون سوگیری
صفدری تاکید کرد: در مدیریت این پروژه چند اصل مدنظر بود که به آنها پایبند بودیم؛ به تمامی جریانهای فعال کشور صرفنظر از تفاوتها و تمایزهای نظری توجه کردیم. در این زمینه حدود ۳۵ تا ۴۰ جریان از هم متمایز شدند که مورد بررسی قرار گرفتند. اصل بعدی، بیطرفی علمی بود تا کاری عالمانه و علمی بدون سوگیری انجام شود. همچنین، در این پروژه به این سوال پاسخ دادیم که آیا صرفا یک کار توصیفی انجام دهیم یا نگاه نقادانه نیز داشته باشیم. در شورای علمی به این نتیجه رسیدیم که الگوی نقادی داشته باشیم که براساس آن چهار بعد از نقد را مدنظر داشته باشد یک گفتمانی معرفتی، کارکردی، روششناختی و ساختاری ارائه دهیم. در نتیجه تلاش شد در همه مطالعات این نقدها مد نظر قرار بگیرد.
او افزود: استفاده از روششناسی چندگانه از دیگر نکات مورد توجه در این پروژه بود که بر اساس آن تصمیم گرفته شد به یک الگو و تکنیک بسنده نکنیم بلکه از منابع مختلف استفاده شود. خلاصهگویی، اجتناب از کلیگویی، اجتناب از زبان فنی و تخصصی برای افزایش دایره مخاطبان، جلوگیری از تساهلگرایی در تدوین آثار، دقتنظر و توجه برای افزایش مقام علمی آثار و… از دیگر اصولی بود که در این پروژه مدنظر قرار گرفت.
الگوی پژوهشی مجموعه کتابهای «جریانشناسی فکری فرهنگی در ایران معاصر» بدیع است
در ادامه این آیین، محمدباقر خرمشاد با ارائه تعریفی از جریان گفت: جریان؛ حرکت جمعی، اختیاری و در جهت معین برای رسیدن به هدف مشخص اتفاق میافتد. این حرکت جمعی گاه به صورت حرکت تودهای از هوا، باد و الکتریسیته است که در معنای لغوی به آن جریان هوا و جریان باد میگوییم و در معنای اصطلاحی گاه به مجموعه ای از انسانهایی گفته میشود که با هدف تحول و تغییر در موضوع و موردی با مبانی فکری مشخص وارد عرصه شده و عمل یا اعمالی را بر مبنای آن فکر و در جهت رسیدن یا نائل آمدن به آن، سامان و سازمان می دهند. مانند جریان کارگری، جریان ادبی، جریان ناسیونالیستی، جریان هنری و جریانهای فرهنگی.
عضو شورای علمی پروژه جریانشناسی فکری فرهنگی در ایران معاصر ادامه داد: بر اساس تعریف جریان، جریانشناسی؛ شناخت یک منظومه فکری، چگونگی شکلگیری آن، چگونگی تبدیل از فکر به عمل و سازمان و تشکیلات و جنبش، مطالعه سیر تحول یک جریان از زمان شکلگیری تا زمان شکوفایی، باروری، بلوغ، ریزشها و رویشها، پراختن به موسسان یک جریان و چهرههای تاثیرگذار آن در حوزههای مختلف فکری، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و رسانهای و نیز کشف و توصیف چرخشهای احتمالی فکری و ایدئولوژی و شکلگیری ائتلافها و سیر افول احتمالی جریان است.
خرمشاد عنوان کرد: بر اساس این تعریف از جریان و جریانشناسی، جریان فکری فرهنگی به این معناست که آن دسته از امواج فکری- فرهنگی که با الهام از یکی از مکاتب و مبانی موجود در جامعه، منشا نظر و عمل فرهنگی با شکلدهی به گروهها، تشکلها، تجمعها، حلقهها و طیفبندیها، حول موضوعی خاص در جامعه حرکت، تحول و تغییر ایجاد میکنند، شناسایی شوند. بر این اساس، روششناسی در جریانشناسی فکری و فرهنگی در مفهوم عام و خاص نیز به این معناست که به لحاظ روششناسی، جریانشناسی به معنای عام و جریانشناسی فکری و فرهنگی به معنای خاص، روشی جامعه شناسانه پایه است که با پرداختن به هستهای جریانهای فکری و فرهنگی به زمینههای اجتماعی این پدیدهها توجه کرده و آن را نقطه عزیمت خود در پژوهش قرار داده است. در نتیجه این روش مانند سایر روشها در جامعهشناسی، شفافساز است و در صورت انجام درست این توانایی را به محقق میدهد که آن را بر قواعد حاکم بر رفتارها و سیر تحول هر جریانی مسلط کند. لذا درک و معرفت نسبتا عمیق و دقیق از کلیت فکر و فرهنگ در جامعه را ممکن میکند.
او به روش پژوهش در جریانپژوهی در مجموعه کتابهای «جریانشناسی فکری فرهنگی در ایران معاصر» اشاره کرد و گفت: بعد از نشستهای علمی و متعدد با صاحبنظران و بهرهگیری از تجارب موجود در کشور در سایر حوزههای جریانشناسی، طراحی یک الگوی پژوهشی صورت گرفت که در نوع خود بدیع است و آن این است که در هر جریان فرهنگی پرداختن به جریان در سه قالب توصیف، تبیین و تحلیل اتفاق افتاده است. در توصیف به فرآیندشناسی جریان، حامیان جریان، مخاطبان جریان، گستره جغرافیایی جریان(منطقهای، ملی، بینالمللی)، ارتباطات علمی فرهنگی جریان، پرداخته شده است اما در تبیین به مبانی جریان شامل مبانی معرفتی، دینی اعتقادی و ارزشی، رویکردهای اصلی و فرعی جریان، تحول در مواضع جریان و آشکارسازی جدیدترین مواضع آن جریان در جدیدترین موضوعاتی که در حوزه فرهنگ مرتبط با آن جریان اتفاق افتاده باشد، میپردازد. در حوزه تحلیل نیز به بررسی نقاط قوت و ضعف جریان، آسیبشناسی جریان، نقد معرفتی، علمی و رویکردی جریان، نسبت هر جریان با سایر جریانهای فرهنگی به ویژه جریانهای فرهنگی مشابه، نسبت هر جریان با جریان فکری و فرهنگی رسمی و گفتمان حضرت امام(ره) پرداخته شده است.
خرمشاد در پایان به مشکلات و موانع تحقیق در این پروژه اشاره کرد وگفت: به سرانجام رسیدن این پروژه ۱۰ سال طول کشید و علت آن فقدان منابع کافی و لازم چه به صورت مستقیم و غیرمستقیم بود. امیدواریم با تلاشهای صورت گرفته کار خوبی عرضه شود که حتما جای نقد خواهد داشت. اما آغازی است که راه را برای محققان و پژوهشگران باز میکند.
مهمترین دغدغه امام خمینی (ره) احیاگری دینی بود
محسن طباطباییفر از دیگر سخنرانان حاضر در این آیین با بیان اینکه همت بلند و پیگیری مداوم باعث شد چند مجلد از مجموعه سی جلدی مجموعه کتابهای «جریانشناسی فکری فرهنگی در ایران معاصر» رونمایی شود، گفت: به سرانجام رسیدن این پروژه کار بزرگی است که بزرگان جریانشناسی به خوبی به آن واقف هستند و میدانند کاری به این عظمت نداشتیم هرچند تک نگارههایی در حوزه جریانشناسی وجود داشت اما جامعه علمی کشور کاملا نسبت به این موضوع دغدغهمند بود تا به انجام برسد.
او با بیان اینکه کتاب«احیاگری دینی» چند بخش عمده دارد که مبانی فکری (انسانشناسی، معادشناسی، جهان بینی، دیرینه شناسی و…) و خرده گفتمانهای ذیل این جریانشناسی در آن بررسی شده است، گفت: یکی از محورهای اصلی در مجموعه احیاگری دینی، اندیشه حضرت امام خمینی(ره) و شاگردان ایشان است که جریان احیاگری را در ایران معاصر پایهگذاری کردند و ادامه دادند. هرچند کتابهای زیادی درباره حضرت امام(ره) به نگارش درآمدهاند اما کمتر کتابی درباره دغدغههای حضرت امام(ره) نوشته شده است.
طباطباییفر عنوان کرد: مهمترین دغدغه حضرت امام خمینی(ره) در طول حیاتشان احیاگری دینی بود و تلاش کردند از همه ظرفیتهای اندیشه اسلامی در راستای احیاگری دینی استفاده کنند. اگر حضرت امام تحصیل کردند و حکومت تشکیل دادند در جهت احیاگری دینی بود و اگر روش دیگری برای احیاگری دینی پیدا میکردند، حتما سراغ آن میرفتند. در این کتاب سعی شده این موضوع مورد توجه قرار بگیرد. به لحاظ روششناسی، حضرت امام از همه اندیشههای اسلامی بهرهمند بودند و در فقه، فلسفه، عرفان، اخلاق و… دستی داشتند اما آنها را مانند موزائیک کنار هم نچیدند بلکه در یک بافت منسجم همه این موضوعات را کنار هم قرار دادند لذا از حضرت امام یک برداشت واحدی ارائه شد. اینکه مباحثی مطرح میشود که در آنها از امام به عنوان امام پاریس یا امام تهران یاد میشود با این مباحث خیلی در این کتاب سازگاری نداریم و نه احساس میکنیم مطابق با واقعیت است. امام کلیت واحد بود. امام در اندیشه کاملا منسجم عمل میکردند و تلاش شد در کتاب به لحاظ روشی نشان داده شود چگونه امام آن را یک تلفیق متلائم کرد به نحوی که کلی واحد و یکپارچه از حضرت امام ببینیم نه موزائیکهایی که کنار هم چیده شده باشد و هیچ مناسبتی با هم نداشته باشند.
وی در پایان با تاکید بر اینکه اندیشه احیاگری مختص به ایران نیست گفت: اندیشه احیاگری در ۱۵۰سال اخیر تقریبا کل خاورمیانه را در نوردید. جریان احیاگری امام به خوبی توانست پارادایم در ایران معاصر را پایهگذاری کند که قابل رقابت با اندیشههای سلفیگری و روشنفکری دینی است. اینکه حضرت امام چگونه این اندیشه را پایهگذاری کرد و ادامه داد و چه سیر تحولی را طی کرد و آثار و برکات آن در آینده چگونه خواهد بود از دیگر موضوعاتی است که در این کتاب به آنها پرداخته شده است.
پرورش ۳۰ محقق در روند اجرایی پروژه جریانشناسی فکری فرهنگی در ایران معاصر
محمدهادی فلاح زاده آیاتی از سوره علق را خواند و گفت: در این آیات خدا هستیشناسی، انسانشناسی و معرفتشناسی را یادآوری میکند و ما در این پروژه از این آیه الگو گرفتیم. یک دهه در حوزه فقه و اصول و یک دهه در حوزه جامعهشناسی تحصل کردم و به دنبال انجام یک کار جدید بودم. در سال ۱۳۹۰ با افراد مختلف برای آغاز پروژه جریانشناسی فکری فرهنگی در ایران معاصر مشورت کردم و عمدتا تشویق کرده و عمدتا هم گفتند کار سختی پیش رو قرار دارد. شروع این پروژه به تنهایی امکانپذیر نبود و کار باید در قالب یک موسسه شروع میشد، در نتیجه موسسه تشکیل و فعالیت آغاز شد. حدود دو سال روی طرح کار شد و در این بین اعضای هیئت علمی پروژه همراه و همدل ما بودند. از سید عباس صالحی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی به خاطر حمایتهای مادی و معنوی ایشان و ایوب دهقانکار مدیرعامل خانه کتاب و ادبیات ایران تشکر میکنم.
مدیرعامل موسسه فرهنگی و هنری آفتاب خرد ادامه داد: در این پروژه حدود سی نفر از استادان کشور در دانشگاهها و حوزههای علمیه با ما همکاری داشتند. بعد از آغاز طرح، ضرورتها و خلاءها را در تعامل با دانشجویان و کانونهای علمی و دانشگاهها پیدا کردیم که جای خالی آنها در پروژه احساس میشد هرچند در این زمینه کارهایی صورت گرفته بود، اما نگاه ما انجام یک کار متفاوت بود. مدعی هستیم که کار شروع، مقدمه و آغازی است و از نقدها استقبال میکنیم و تلاش کردیم در روند اجرای کار سوگیری نداشته باشیم و محققان را تحت نگاه خاصی قرار ندهیم.
مدیر پروژه جریانشناسی فکری فرهنگی در ایران معاصر به دلایل طولانی شدن پروژه اشاره کرد و گفت: نگاه بلندمدت، هدفمحوربودن کار، انجام یک کار بنیادین، کار مبتنی بر نیاز و روشمند به جای توجه به تولید کتاب و روندهای جاری، پوشش تمام جریانهای فکری در ۵۰ سال اخیر، سختی دستیابی به الگو، انتخاب الگوی روششناسی دقیق، دقتنظر، رفت و برگشتها در فرآیند انجام پروژه و… از جمله عوامل طولانی شدن مدت زمان به سرانجام رسیدن این پروژه بود. معقتد بودیم این کتابها باید در قم روی میز علما و در تهران روی میز استادان قرار بگیرد تا دیدگاههای مختلف به نقد و بررسی آن بپردازند. در روند تدوین و نامگذاری کتابها و طراحی جلد، جلسات مختلفی برگزار کردیم. همه این سختگیریها و تلاشها برای این بود که کار ماندگار شود.
فلاح زاده مطرح کرد: پرورش بیش از سی محقق، تبدیل جریانشناسی به دغدغه و رویکرد علمی، ایجاد بستر نقد، روشنگری و تکمیل، توسعه و تعمیم این رویکرد به جریانشناسی قومی، رسانهای، سیاسی، فِرَق، مذاهب و… از جمله مزایای اجرای این طرح بود. پیشبینی ما این است که از حدود سی جلد از مجموعه کتابهای جریانشناسی فکری فرهنگی در ایران معاصر، بخشی در سال جاری و مابقی در سال آتی به بازار نشر و اهالی قلم و اندیشمندان ارائه شود.
آفتاب خرد بر این باور است که فهم ریشهها، تحولات و شکافهای گفتمانی موجود در جامعه ایرانی، نیازمند نگاهی نظاممند، تاریخی، تطبیقی و میان رشتهای است. از همین رو، جریان شناسی فکری و فرهنگی ایران معاصر یکی از محورهای بنیادین فعالیت این مؤسسه تلقی می شود.
دسترسی سریع
اطلاعات تماس
عضویت در خبرنامه
طراحی سایت توسط آژانس دیجیتال مارکتینگ روشن
